Nota: Muziektherapie in de palliatieve zorg



Dovnload 54.45 Kb.
Datum13.06.2018
Grootte54.45 Kb.

Nota: Muziektherapie in de palliatieve zorg
Inleiding

Muziek is alomtegenwoordig in ons dagelijkse leven. Heel wat mensen maken bewust gebruik van muziek om zich te ontspannen, om een bepaalde sfeer te creëren, om hun leven te verrijken. Het laat geen twijfel dat muziek een belangrijke rol kan spelen in het behouden en het verbeteren van ons fysiek, emotioneel en spiritueel welzijn. Het zou daarom ook onlogisch zijn om geen muziek te gebruiken in palliatieve zorg. (Joke Bradt)


Mensen die spoedig gaan sterven, kunnen vervuld zijn met angst voor de dood, voor het moment van het sterven, voor aftakeling en geestelijke achteruitgang, voor behandeling, voor het onbekende en het onherroepelijke, voor de scheiding van geliefden en voor de scheiding van het leven. Daarnaast kan het einde van het leven ook beleefd worden als de voltooiing van het leven. Het invullen van de laatste fase kan dan een periode van opperste creativiteit inluiden. Met het sterfbed kunnen sublieme ervaringen samengaan.

In deze laatste fase kan je als muziektherapeut heel veel betekenen voor een cliënt, hetzij in het leren omgaan met de angsten, hetzij om te helpen bij de voltooiing van het leven op een voor de cliënt goede manier.


In heel wat landen speelt muziektherapie reeds een belangrijke rol in palliatieve zorg. De patiënt en de muziektherapeut beluisteren niet alleen muziek maar musiceren, improviseren en componeren ook samen om emotionele expressie te bevorderen, om angsten te verminderen, om herinneringen op te roepen, om te relaxeren, om pijn te verminderen of draaglijker te maken, om tot aanvaarding te komen, om inter-persoonlijke relaties te verrijken, om een levensbalans op te maken en closure mogelijk te maken. (Joke Bradt)
Definitie

Muziektherapie in de palliatieve zorg is het gepland en systematisch inzetten van muziek en de relatie tussen de therapeut, patiënt en de familie om het welbevinden van de hele persoon- lichaam, geest en ziel- te bevorderen. De functie van muziek op zich, de reactie op muziek en de relatie die zich ontwikkelt tussen de patiënt, zijn familie en de muziektherapeut zijn levende componenten in het proces. (Susan E. Mandel)


Indicaties

Munro beschrijft de volgende indicaties:



  • Complexe psychologische problemen

  • Symptomen van verdachte psychogene oorsprong

  • Extreme angst, onrust of ademhalingsmoeilijkheden

  • Slapeloosheid

  • In zichzelf gekeerd zijn

  • Isolatie door infectiegevaar, taalmoeilijkheden, afwezigheid van taal door tumoren of laryngectomie

  • Nood aan verstrooiing en bemoediging

Susan E. Mandel voegt daar nog aan toe:



  • Interesse in muziek

  • Depressie

  • Moeite om emoties te uiten en moeilijke interactie met de omgeving

  • Chronische pijn

  • Gebrek aan motivatie, isolatie

  • Spraak kwijt of taalbarrières

Verder vond ik ook nog in de literatuur:



  • Voelt zich depressief

    • Geen zin meer in het leven

    • Weinig initiatief

    • Laag zelfwaardegevoel

  • Isolatie t.o.v de buitenwereld (schamen voor het ziek zijn)

  • Moeilijkheden met het uiten of communiceren van gedachten, gevoelens, noden en verlangens

  • Moeilijkheden op het vlak van het ontdekken van spiritualiteit

  • Lichamelijke problemen en ontevredenheid over het lichaam

  • Cultuurverschillen

  • De patiënt kan de situatie niet aan


Waarom muziek

Tot nu toe heb ik nog niemand ontmoet die een leven zonder muziek heeft geleid. Vanaf de geboorte (en zelfs daarvoor) speelt muziek een belangrijke rol. Een baby is veel gevoeliger voor muziek en de muzikale kenmerken van onze taal, dan voor de letterlijke betekenis van de woorden. Gedurende ons leven bouwen we een repertoire op van favoriete muziek, muziek die ons droevig stemt, muziek die ons vreugde brengt, muziek die ons kracht geeft en muziek die ons tot contemplatie aanzet. Deze muzikale compilatie kan beschouwd worden als een afspiegeling van ons leven; het symboliseert onze ervaringen, gedachten en levensfilosofie. Dit repertoire, dat continue in wording is, vertelt ons levensverhaal.

Patiënten op het einde van hun leven verlangen er vaak naar hun levensverhaal met anderen te delen. Het is echter niet altijd gemakkelijk de goede en minder goede dingen die het leven ons heeft gebracht in woorden om te zetten. Soms voelen we aan dat een patiënt iets wil vertellen maar niet weet waar te beginnen. Het bewuste gebruik van muziek kan een schitterende aanzet zijn tot een deugddoend gesprek. Het selecteren en beluisteren van een specifiek lied of muziekstuk biedt een alternatieve manier van communiceren aan. Na het beluisteren van dat muziekstuk kan de patiënt vaak niet wachten om je te vertellen waarom hij dat bepaald muziekstuk koos, waar het hem doet aan herinneren. Het is alsof de muziek een diep verlangen aanraakt om de vreugdes en verdriet van hun leven met iemand te delen. Soms verkiest een patiënt stilte na de muziek. Dit stilzwijgen mag niet geïnterpreteerd worden als een afbreken van de communicatie door de patiënt. In tegendeel, de patiënt heeft reeds iets belangrijks meegedeeld via de muziek. (Joke Bradt)

Bij muziek treedt symbolisering op als de muziek staat voor een ding, persoon, gebeurtenis of ervaring met een diepere inhoud die op een andere manier geen uitdrukking heeft gevonden. De diepere inhoud die in de muziek een symbolische uitdrukking vindt, maakt bijbehorende gevoelens los. Muziek is tevens in staat gevoelens los te maken doordat zij associaties oproept. Dit betekent dat er naar aanleiding van de muziek bij iemand bepaalde herinneringen opkomen omdat er in het verleden een verbinding is ontstaan tussen muziek en de context waarin de muziek klonk. (Smeijsters, 2000) Daarbij kunnen eventuele onverwerkte gevoelens opgeroepen en dan eindelijk eens geuit worden. Het schijnt dat muzikale herinneringen gemakkelijker terug te halen zijn dan verbale herinneringen. (Bright, 1992) Bekende muziekstukken fungeren als het ware als een ‘password’ voor moeilijk toegankelijke geheugenbestanden. De geheugenbestanden die cognitief moeilijk te activeren zijn, hebben vaak een niet-cognitieve ervaringscontext nodig. Muziek is in staat als niet-cognitief, sensorisch, emotioneel, sociaal en motorisch hologram op te treden waardoor zij op indirecte wijze de cognitieve aspecten van de beleving activeert. (Smeijsters, 1997)


  • Muziek als communicatie van emoties

Pijnlijke emoties en herinneringen worden veelal verdrukt, niet alleen ter bescherming van het ego maar ook ter bescherming van zij die ons dierbaar zijn. Patiënten verschuilen bijvoorbeeld al te vaak intens verdriet of woede uit vrees dat de expressie van deze ‘negatieve’ emoties de pijn en het verdriet van hun echtgenoot, kinderen, vrienden alleen maar zal vergroten. Veel patiënten spenderen inderdaad al hun energie aan het zich sterk houden voor de familie. Het verdrukken van intense emoties brengt heel wat emotionele en fysieke spanning teweeg; dit kan alleen maar negatieve gevolgen hebben voor het emotioneel, fysiek en spiritueel welzijn van de patiënt. (Joke Bradt)

Muziek evoceert en reguleert emoties. Doordat zij gevoelsbeladen is, kan zij gevoelens losmaken en gevoelsvervlakking tegenwerken. Maar doordat het met de muziek verbonden gevoel ingebed is in de structuur van de muziek, is muziek tevens in staat het gevoel te reguleren, in goede banen te leiden. (Smeijsters, 1997)

Muziek biedt een uitstekende uitlaatklep aan voor emoties. In muziektherapeutisch werk wordt hiervoor voornamelijk instrumentale en vocale improvisaties gebruikt, maar ook het muziek beluisteren biedt mogelijkheden. Bovendien hebben veel patiënten op het einde van hun leven niet meer de kracht of de mogelijkheid om actief te musiceren. Muziek slaagt er als geen enkel ander medium in om onze defensies neer te halen en de zo zorgvuldig verborgen gevoelens en gedachten naar de oppervlakte te halen. Het loslaten van deze emoties wordt steeds als zeer deugddoend ervaren. Het prachtige van de muziek is dat zij de patiënt kan steunen doorheen de beleving van deze emoties. Muziek heeft zoveel meer te bieden dan woorden! (Joke Bradt)

Muziek kan verdriet en tranen oproepen, een eventueel masker wordt weggenomen en het wordt duidelijk wat er bij die persoon speelt. Op die manier kan het gevoel geuit worden in een ondersteunende omgeving en dat kan een goed gevoel opleveren. (Bright, 1992)

Doordat muziek ongrijpbaar, vluchtig is, komt zij bij lagen in het gevoel terecht die door het gesproken woord toegedekt blijven. (Smeijsters, 2000)

Muziek kan ook hulp bieden in het communiceren van gevoelens met geliefden. Het samen luisteren naar muziek maakt het veelal gemakkelijker om een gesprek aan te knopen omwille van al de associaties en herinneringen die de muziek kan oproepen. Het is bovendien gemakkelijker om over de muziek te praten dan over zichzelf. Zulke gesprekken over de muziek zijn vaak heel betekenisvol omdat de interpretatie van het lied of de muziek geladen is met projecties van hun persoonlijke leven en ervaringen. (Joke Bradt)

Via de muziek ontstaat er weer interpersoonlijk contact, een niet-veroordelend contact via een esthetische weg. Voor de patiënt is het fijn betrokken te worden in een mooi geheel. (Aldridge, 1995)

Door te zingen wordt de stem geactiveerd. Bij het aanbieden van muzikale prikkels gebeurt het dat patiënten met hun stem reageren. De stem is de weg waarlangs emoties kunnen ontladen worden.




  • Muziek als relaxatie

Naast emotionele expressie en communicatie is ook het bevorderen van relaxatie belangrijk in palliatieve zorg. Heel wat onderzoek heeft reeds aangetoond dat relaxatie het immuunsysteem bevordert en pijn vermindert. Veel patiënten zijn ‘emotioneel overspannen’. De accumulatie van verdrongen emoties, het proberen oplossen van belangrijke problemen, het nakend afscheid van geliefden en de vele lichamelijke ongemakken en pijn brengen veel stress teweeg. Relaxerende muziek helpt om de patiënten gerust te stellen en te kalmeren. Vaak vragen patiënten om dezelfde muziek steeds opnieuw te horen omdat het structurerend karakter van de muziek hen helpt om hun gedachten te ordenen.

Muziek, door zijn structuur, biedt de patiënt ook veiligheid aan. Deze ervaring van veiligheid is een noodzakelijke voorwaarde voor relaxatie. Naast de structuur maakt ook de voorspelbaarheid van de muziek relaxatie mogelijk. Muziek met plotse of drastische veranderingen in tempo, dynamiek en harmonie is daarom contrageïndiceerd voor relaxatie. Ook het timbre van de muziek is van uiterst belang. Maar het belangrijkste criterium in het selecteren van relaxatiemuziek is de voorkeur van de patiënt. Al te vaak wordt de muziekkeuze bepaald door de smaak van de familie en zorgverleners. Het is aan te raden een lijst bij te houden van muziek die de patiënt ontspannend vindt. Wanneer de tijd komt dat de patiënt geen eigen keuze meer kan maken kan je die lijst raadplegen om je muziekkeuze te bepalen.

Relaxatie aan de hand van muziek lijkt heel gemakkelijk en totaal schadeloos. Toch is het belangrijk zich te realiseren dat relaxatie niet alleen het loslaten van spierspanning inhoudt maar ook het opheffen van het deksel dat emoties in het lichaam heeft vastgehouden. Daarom is het van uiterst belang dat de zorgverlener regelmatig de kamer van de patiënt terug binnengaat om de gemoedsgesteldheid van de patiënt te evalueren. Muziek wordt vaak als ‘onschadelijk’ beschouwd maar vergeten we alstublieft niet dat muziek zeek sterke emoties kan teweeg brengen wat zeer overwelmend kan zijn voor een patiënt.

Tenslotte is muziek voor relaxatie ook aangeraden bij opgewonden patiënten die niet meer alert zijn of comateus zijn. Zeker het zingen of neuriën door de zorgverlener is zeer kalmerend voor hen, nog meer dan het beluisteren van opgenomen muziek. Onze menselijke stem is het meest persoonlijke en het meest intieme instrument. Het is het instrument bij uitstek om zorg en liefde uit te drukken. (Joke Bradt)



De stem kan de patiënt er ook toe brengen om rustiger en meer ontspannen te ademen. Daarnaast kan de stem de cliënt ook brengen van krampachtig inademen, wat duidt op een krampachtig vasthouden aan het leven, naar een ontspannen uitademen. Dat maakt aan de cliënt duidelijk dat hij mag sterven. Door een stemimprovisatie kan het loslaten ondersteund worden. De stem is het meest directe, meest vertrouwde maar ook meest intieme instrument dat de mens bezit. Het is het eerste wat een kind, voordat het geboren is, kan horen: de stem van de moeder. De stem kan dus heel veel troost en vertrouwen geven voor een patiënt. Tot slot biedt de stem heel veel mogelijkheden: een grote verscheidenheid aan klank, volume en frequentie en je kan stemgebruik combineren met aanrakingen.

Muziek leidt tot ontspanning en tot lagere niveaus van belangrijke stresshormonen, zoals cortisol. (Vink, 2001)




  • Muziek en zijn invloed op het lichaam

Muziek kan ook een rol spelen door het oproepen van de basale muzikale ervaring door trillingen. Hiervoor worden vaak klankschalen gebruikt. (Nieuwenhuijzen en Broersen) De trillingen van de instrumenten kunnen delen van het lichaam in beweging brengen die tot dan toe verkrampt waren door een verdrongen emotie. Door de trillingen kan deze emotie losgemaakt, geuit worden. De trillingen kunnen ook delen van de hersenen in beweging brengen waardoor bepaalde dingen, bijvoorbeeld een herinnering, een emotie, losgemaakt worden. Muziek die via het gehoor en de hersenstam binnenkomt, kan het lymbisch systeem beïnvloeden, zelfs al voor het signaal in de cortex is gearriveerd, en daardoor direct inspelen op deze hersenstructuur. Muziek biedt de mogelijkheid om binnen te treden in de belevingswereld van cognitief gestoorde mensen, daar waar dit onder andere via de taal moeilijk of onmogelijk is. (Slaeys, 1985) Muziek grijpt dus in op het halfbewuste niveau. (Nieuwenhuijzen en Broersen)


  • Muziek en zijn typische eigenschappen

Muziek is van zichzelf geordend waardoor ze structuur kan aanbieden. (Smeijsters, 2000). Muziek structureert de tijd. Door de maat, ritmische en melodische motieven, door kleinere en grotere vormdelen die binnen een harmonische structuur met elkaar verbonden zijn, ontstaat orde in de tijd en voorspelbaarheid. Deze orde en voorspelbaarheid kunnen verwarring en de motorische onrust die met verwarring samengaat verminderen. (Smeijsters, 1997)

Muziek is een goed medium om patiënten in hun belevingswereld aan te spreken want de parameters binnen de muziek zijn flexibel, kunnen gemakkelijk aangepast worden aan de patiënt. Door het aanpassen van de parameters aan wat je ziet bij de patiënt, bijvoorbeeld de ademhaling, zoek je contact met hem. Je kunt de muzikale parameters aanpassen aan wat je wilt uitdrukken. De toonhoogte bijvoorbeeld: muziek in het lage register kan positieve gevoelens oproepen van warmte, geborgenheid, ondersteuning. Als de patiënt fysisch of emotioneel gespannen, opgewonden of angstig lijkt, dan kun je muziek gebruiken met een relatief kleine toonomvang. Anderzijds als een patiënt heel ontspannen is, kun je muziek gebruiken met een grotere toonomvang omdat die de patiënt uitlokt en stimuleert tot expressie. Wanneer patiënten ademhalingsmoeilijkheden hebben of heel snel ademen, kun je dit ook beïnvloeden door mee te spelen op de ademhaling en langzaam het tempo van de muziek te vertragen om de ademhaling daarin mee te nemen. Om patiënten tot rust te laten komen, kun je muziek laten horen waarbij de melodie logisch wordt gevormd, in een stapsgewijze beweging of met kleine intervallen en met veel herhalingen. Deze melodie gecombineerd met eenvoudige akkoorden roept een gevoel van geborgenheid, voorspelbaarheid en structuur op. (Hogan, 1999)


Doelstellingen

De palliatieve muziektherapie biedt ondersteuning in het omgaan met problemen. De belangrijkste doelstellingen zijn het verzachten van fysieke pijn en het verzachten van, en het ondersteunen en valideren bij psychische problematiek. Doelstellingen zijn gericht op het verminderen van psychosomatische klachten, het verminderen van chronische pijn, het verwerken van een verlies van een persoon, het verwerken van een verlies dat optreedt na een plotseling verworven handicap en het afscheid kunnen nemen van het leven. De therapeutische relatie in het medium en daarbuiten is vaak gekenmerkt door rogeriaanse principes, de bewoner staat centraal. (Smeijsters, 2000)

Hoofddoel: kwaliteit van leven in de laatste dagen zo hoog mogelijk houden. De doelen kunnen niet voor een lange termijn opgesteld worden. Best is om de doelen per sessie te bepalen en te kijken naar de behoeften van de patiënt op dat moment. Volgens Susan Munro is de eerste doelstelling altijd de patiënt motiveren om te zoeken naar een manier waarop de muziek een rol kan spelen tijdens het bezoek van de therapeut.

Verdere doelstellingen kunnen zijn:



  • De dood onder ogen zien, het sterven een plek kunnen geven

  • Rust en ontspanning ervaren die nodig zijn om het leven te kunnen loslaten.

  • Een antwoord vinden op ‘zin-vragen’

  • Leren op een goede manier omgaan met de gevoelens die erbij komen kijken:

opstand en protest, schuldgevoelens, schaamte, ontkenning, depressie, aanvaarding en hoop.

  • Het leren omgaan met psychische en emotionele problemen

zoals angst, depressie, slapeloosheid, verwardheid en agitatie en terminale onrust

  • Onvrede uiten

  • ‘Oud zeer’ (= onverwerkte pijn, of opgekropte of verdrongen emoties) aan de orde laten komen, eventueel bewust maken, vervolgens verwerken en loslaten.

  • Stimuleren van de bewustwording dat je leeft

  • Een positieve sfeer rond het stervensbed in een periode van wachten en waken.

  • Tot het laatste moment contact blijven houden met de directe omgeving.


Concreet

Over het algemeen wordt individueel met een cliënt gewerkt. Groepssessies zijn meestal niet aangewezen, aangezien iedereen dat laatste stukje toch op een heel eigen manier beleeft en iedere cliënt recht heeft op persoonlijke aandacht. Wel kan er, op vraag van de cliënt of de familie zelf, familie aanwezig zijn bij de sessies. Dit kan zeker een meerwaarde geven aan de sessies, je begeleidt dan niet alleen de cliënt, maar ook de familie in een toch wel moeilijk proces. De therapeut gaat steeds uit van de behoeften van de cliënt.


Of de patiënt wil/kan musiceren hangt erg af van zijn fysieke toestand, is het nog mogelijk muziek te spelen, maar ook van zijn psychische toestand, de emoties die komen kijken bij een levensbedreigende ziekte.

Muziektherapie is vaak het laatste waaraan patiënten denken als ze ongeneeslijk ziek zijn. De patiënt kan zijn twijfels hebben bij de zinvolheid van deze therapie. Het kan helpen om eens samen met een verpleegkundige naar de patiënt toe te gaan zodat die beseft dat muziektherapie een deel is van de totale zorg.

Doorheen de ziekte wordt een patiënt zwakker waardoor het hoe langer hoe moeilijker wordt om actief muziek te maken. Ook de verbale mogelijkheden kunnen verminderen waardoor de non-verbale aspecten van de muziek een meer belangrijke rol gaan spelen.

Soms vraagt de familie om muziek te maken tijdens de laatste uren van iemands leven. Op dat moment kan muziek emotionele, fysische en spirituele barrières overstijgen. (Munro)




  • Actieve muziektherapie (als de cliënt nog in staat is om zelf actief muziek te maken en de cliënt daar ook behoefte aan heeft)

In de terminale zorg komt actieve muziektherapie niet zo vaak voor omdat voor de patiënten de drempel te hoog ligt om muziek te maken. Het is belangrijk dat de patiënten weten dat het niet altijd mooi moet klinken als er muziek gemaakt wordt. Het aantal sessies is vaak vrij beperkt en daarom is het niet gemakkelijk om patiënten over die drempel te krijgen.

Een andere factor die een rol speelt, zijn de lichamelijke mogelijkheden. In het laatste stadium van bijvoorbeeld MS zijn de spieren te slap om nog een instrument te kunnen spelen. Eventueel kunnen bepaalde instrumenten aangepast worden aan de fysische mogelijkheden van de patiënt.

Activiteiten beschreven door Munro


  • Naar een bibliotheek gaan, naar optredens of concerten gaan

  • De muziekcollectie van de patiënt overzichtelijk maken, catalogeren

  • De patiënt een instrument laten bespelen, daar waar de patiënt ooit blijven steken was of een instrument leren dat gemakkelijk bespeelbaar is

  • Begeleide fantasie

  • Tekenen, schilderen of collages maken op de tonen van muziek

  • Vrije improvisatie of het uitdrukken van gevoelens, emoties en zorgen

  • Liederen of gedichten schrijven

Andere activiteiten:

  • Songwriting

Het samen schrijven van een lied. Thema’s die vaak in het lied verwerkt worden zijn:

boodschappen, zelfreflectie, complimenten, herinneringen, reflectie op het beeld dat ze hebben van anderen en van huisdieren, uitdrukking van zichzelf over hun ellende, verbeelding, gebed.



Een meer toegankelijke manier is om een tekst te schrijven op een bestaand lied. Hierbij kan de patiënt wel het lied bepalen en dan nadien de tekst veranderen.
  • Life-review


Bij deze werkvorm moedigt de therapeut de patiënt aan om zijn verleden op te roepen. Dit kan door samen met de patiënt het verleden te verklanken. Hierbij kan worden gepraat over de associaties en herinneringen van de patiënt en hoe die het best in een spel tot uiting kunnen komen.
  • Muzikale improvisatie rond thema’s of emoties


In een improvisatie rond bepaalde thema’s werken. Bepaalde emoties die heel belangrijk zijn: verdriet, angst, hoop, boosheid, schaamte, aanvaarding, rouw. Patiënten die zullen sterven hebben nog heel veel vragen. In een muzikaal spel kunnen ze dit op een non-verbale manier uiten. Het kan zijn dat de patiënt nog worstelt met een innerlijk conflict en dat kan dan via de muziek naar buiten komen. In de muziek worden de innerlijke conflicten mogelijks opgelost.
  • Sound-focussing


Het gaat om het maken van een geluid dat op een pijnlijk gebied van het lichaam van de patiënt wordt gefocust. Dit gaat vaak gepaard met lichaamscontact, waarbij de therapeut zijn of haar hand legt op het pijnlijke gebied. De patiënt moet zich op dat gebied concentreren en hier een vocale expressie naar toe sturen. Dat kan zijn zingen, maar ook brommen, schreeuwen of wat dan ook prettig voelt op dat moment als hij aan dat gebied denkt. De bedoeling hiervan is om tot een overeenstemming te komen tussen lichaamsgevoel en de klank van de stem. Zo kan de patiënt uitdrukken hoe hij in zijn lichaam zit.
  • Improviseren vanuit het moment


Eventueel vanuit een vast gegeven zoals een akkoordenschema of een rondovorm. Dit improviseren kan zorgen voor een rustige atmosfeer door heel traag te spelen. Een instrument dat dan vaak wordt gebruikt is de altlier en de ocean drum.


  • Receptieve muziektherapie (als de cliënt niet meer in staat is tot actief muziek maken door medicatie of lichamelijke gesteldheid of wanneer de cliënt daar geen zin in heeft)

(1) Als mensen nog aanspreekbaar zijn

  • Samen muziek beluisteren die bepaalde emoties bij de cliënt oproept en naar aanleiding waarvan gesprekken kunnen ontstaan. (Bekende muziek luisteren kan zorgen voor rust, het is iets vertrouwds, de muziek kan emoties oproepen, het samen muziek luisteren kan zorgen voor een gevoel van samenhorigheid tussen de cliënt en de therapeut.)

  • De therapeut kan samen met de cliënt op zoek gaan naar muziek die een bepaalde betekenis heeft voor de cliënt en die muziek op een bandje zetten. Wanneer de cliënt zich niet lekker voelt, bijvoorbeeld ’s nachts niet kan slapen of bij veel pijn of… kan hij dat bandje opzetten … De muziektherapeut kan er nu eenmaal niet op elk moment zijn.

  • Samen met de cliënt op zoek gaan naar muziek die belangrijk was bij verschillende gebeurtenissen in zijn leven, een live-review. Op die manier bekijkt de cliënt zijn leven nog een keer en kan beter afscheid nemen.

  • Samen met de cliënt muziek uitzoeken die op de begrafenis of de crematie kan gespeeld worden.

  • De therapeut maakt muziek voor de bewoner:

    • bestaande liederen of muziekstukken die voor de cliënt een bepaalde waarde hebben of uitgekozen werden: zingen of op een bepaald instrument (lier, fluit, piano,…->meestal lang-klinkend) De teksten van de liederen kunnen soms meer zeggen dan je in een gesprek kan zeggen. Via de keuze van de muziek kan de cliënt ook onrechtstreeks gevoelens die spelen duidelijk maken. Naar aanleiding daarvan kan dan ook gesproken worden over de muziek of het kan zo gelaten worden, misschien is het al voldoende als de cliënt dit gevoel via de keuze van de muziek tot uiting kan brengen. Misschien komen er wel gevoelens in voor als kwetsbaarheid of tederheid waarover de cliënt moeilijk kan praten.

    • een improvisatie naar aanleiding van een titel of emotie door de cliënt genoemd

    • de therapeut speelt een improvisatie en de cliënt wordt aangemoedigd om zijn fantasie/gedachten te laten gaan. Deze worden achteraf nabesproken en van daaruit kunnen bepaalde problemen duidelijk worden omtrent het naderende einde.

    • de therapeut improviseert waarbij de cliënt enkel gevraagd wordt zich aan de muziek over te geven. Op die manier kan de cliënt even vluchten uit de problemen die hij heeft, weg van de pijn, het afscheid,… Daardoor kan ontspanning en innerlijke rust ontstaan.

    • het spelen met de parameters om bepaalde dingen te bereiken bij de cliënt.

(2) Als mensen niets meer kunnen aangeven

  • De therapeut zingt liederen voor de cliënt waarvan hij weet dat die voor de cliënt een bepaalde waarde hebben. Dit kan eventueel samen met familie zijn die bij het bed zit.

  • De therapeut speelt een improvisatie op het ritme van de ademhaling van de cliënt en probeert zo contact en ontspanning te krijgen. Op die manier ben je als therapeut heel erg gericht op de cliënt en voel je het ook lijfelijk wanneer een cliënt rustiger gaat ademhalen of dieper of Als ik dit doe merk ik dat dit heel veel concentratie van me vraagt, maar dat al die concentratie ook gericht is op de cliënt. Met mijn hele zijn ben ik bij de cliënt en elke verandering in de ademhaling voel je ook bij jezelf omdat je als het ware mee gaat ademen met de cliënt in de muziek. Dit kan leiden tot een goed en intens contact.

  • De therapeut speelt een klankimprovisatie waarop de nadruk ligt op het creëren van een sfeer van rust en ontspanning.

  • De therapeut laat de trillingen van instrumenten voelen aan de cliënt om het contact te vergroten en de muziek ook op een andere manier binnen te laten komen bij de cliënt.

    • Klankschalen of harpje op het bed, op het lichaam. Klankschalen geven vreedzame en rustgevende klanken, cliënten kunnen hun gedachten laten gaan en de klanken volgen. Een muziektherapeut vertelde dat cliënten meer durven zeggen na het horen van klankschalen. Klankschalen blijken die kracht te hebben die ervoor zorgt dat het uiten van bepaalde dingen gemakkelijker wordt.

    • De trillingen kunnen pijn verzachten

(3) Belangrijkste middelen

De stem

Het gebruik van de stem is heel belangrijk in de terminale fase, vooral wanneer de stervende op het einde in een comateuze toestand geraakt:



    • de stem heeft de grootste impact op mensen die in een andere wereld blijken te zijn en die we met woorden niet meer kunnen bereiken. Door stemimprovisaties kunnen mensen weer even uit hun eigen wereld gehaald worden en is er nog weer even contact mogelijk.

    • De stem kan de cliënt ertoe brengen om rustiger en meer ontspannen te ademen. Daarnaast kan de stem de cliënt ook brengen van krampachtig inademen, wat duidt op een krampachtig vasthouden aan het leven, naar een ontspannen uitademen. Dat maakt aan de cliënt duidelijk dat hij mag gaan. Door een stemimprovisatie kan het loslaten dus ondersteund worden.

    • De stem is het meest directe, meest vertrouwde maar ook meest intieme instrument dat de mens bezit. Het is het eerste wat een kind, voordat het geboren is kan horen: de stem van de moeder. De stem kan dus heel veel troost en vertrouwen geven: het leven eindigt zoals het begint.

    • De stem biedt heel veel mogelijkheden: een grote verscheidenheid aan klank, volume en frequentie, je kan de stem combineren met aanrakingen als de cliënt dat wil, de stem heb je ook altijd bij je, hoef je niet te stemmen of uit te pakken.

Liederen

Liederen zijn zowel in de actieve als in de receptieve muziektherapie heel belangrijk.



  • Er wordt een cirkel gecreëerd: de eerst keer dat we als kind in aanraking komen met muziek is via liederen. Deze zijn qua structuur en melodie gemakkelijk en voor een kind dus goed te begrijpen. Op het einde van het leven komen veel mensen voor ze sterven terecht in een regressie-proces. Dan komt die muzikale structuur via liederen terug, nu vaak iets complexer en op die manier is de cirkel rond.

  • Liederen zijn duidelijk gestructureerd. Veel mensen zijn, bij het naderen van het einde van het leven, bang om de structuur te verliezen, daarom verkiezen ze liederen boven improvisaties. Stervenden hebben een voorkeur voor liederen met een duidelijke structuur en een mooie melodie die dikwijls rustgevend werkt.

  • Via het zingen van religieuze liederen proberen cliënten hun geloof terug te vinden of te verdiepen. Het spirituele staat hier voorop. soms wordt ook over de tekst gepraat en wordt eventueel nauw samen gewerkt met de geestelijk verzorgende.

Opgenomen muziek beluisteren

Het is voor de patiënten vaak al een drempel om te denken aan muziek in hun situatie. Na enig aarzelen zijn ze vaak wel te overhalen om naar muziek te luisteren die ze kennen, waar ze van houden. Het luisteren naar opgenomen muziek heeft tal van voordelen:

Je kan met een koptelefoon luisteren, waardoor je medepatiënten niet stoort en je wat je beluistert helemaal voor jezelf kan houden. De individuele voorkeuren van de patiënten moeten nauw in het oog gehouden worden!!

Het is op elk moment van de dag beschikbaar.

De patiënt kan zelf de apparatuur bedienen, op momenten waarop hij geen controle heeft over zijn toestand, heeft hij wel nog controle over de apparatuur!

Familieleden kunnen deze muziek spelen op momenten waarop ze het gevoel hebben dat ze niets meer kunnen doen, dan kunnen ze toch nog iets doen, ze kunnen blijvend hun emoties delen via de muziek zonder dat er nog verbaal gecommuniceerd wordt. (Munro)


Tot slot

Ik ben ervan overtuigd dat muziek de zorg en liefde, die patiënten op het einde van hun leven nodig hebben, het diepst kan uitdrukken. Muziek heeft een dimensie die ontbreekt in de verbale taal. Muziek is zo open, zo veelduidig, zo ambigu. Muziek wordt gevoeld, geïnterpreteerd door de luisteraar naargelang zijn/haar behoeften op dat moment. Daar waar wij vaak twijfelen of de woorden die we willen spreken wel gepast zijn voor dat moment, kunnen wij gerust zijn dat de patiënt en de familie uit de muziek zullen halen wat zij nodig hebben. Muziek kan bovendien steunend aanwezig zijn zonder storend te zijn. De ‘zachte ‘ aanwezigheid van de muziek kan de patiënt helpen in een vredige overgang van leven naar dood. Het is bovendien geweten dat de auditieve waarneming het laatste zintuig is om het lichaam te ‘verlaten’. Muziek kan dus tot op het allerlaatste moment de patiënt bijstaan.



Bovendien kan muziek een sfeer van sereniteit en vrede creëren in de kamer van de patiënt. Deze sereniteit is niet alleen van groot belang voor de patiënt maar ook voor de familie. Muziek kan ons steunen, omhelzen, troosten, strelen , dragen. Muziek is aanwezig daar waar woorden tekort schieten. Muziek drukt zowel verdriet als schoonheid uit. Muziek resoneert met de ervaring van diegene die achter blijven: zij drukt zowel het verdriet van het afscheid uit als de schoonheid van de patiënt. (Joke Bradt)

Casussen: (uit de literatuur, eigen ervaringen en verhalen van andere muziektherapeuten)

  • Een vrouw is al een paar dagen in een comateuze toestand. Wanneer de muziektherapeut muziek gaat maken, zijn ook de dochter en kleindochter van deze vrouw aanwezig. Op een bepaald moment herkennen zij één van de liedjes die de muziektherapeut zingt. Het is een liedje dat (groot)moeder altijd voor hen zong. De muziektherapeut stelt voor dit liedje samen voor (groot)moeder te zingen. Na enig aarzelen zingen ze het lied met z’n drieën opnieuw. Op dit moment doet de vrouw nog even haar ogen open en glimlacht. Dit was de laatste keer dat er nog zichtbaar contact was tussen de stervende vrouw en haar familie.

  • Een dementerend koppel is opgenomen in een RVT. De man is stervende en ligt in comateuze toestand op bed. De vrouw begrijpt niet wat er gaande is en maakt zich vooral zorgen over het feit dat haar man met zijn mond open ligt. Samen met mij zong ze oude liederen voor haar man. Dit zorgde ervoor dat de vrouw rustiger werd en rustiger aanwezig kon zijn bij haar echtgenoot.

  • Ik maak muziek aan het sterfbed van een man. De man is in comateuze toestand. Een arts komt binnen om alle functies te controleren, hij doet de ogen open van de man, trekt de lakens weg, meet de hartslag … De man reageert niet. Waneer de dokter weg is en ik weer begin met de muziek doet de man zijn ogen open. De rest van de sessie is er oogcontact tussen mij en die man.

  • Een vrouw is stervende. Het was een vrouw die enorm hield van muziek. Aangezien de familie het niet ziet zitten om te waken, is de vrouw de hele tijd alleen. Wanneer ik net voor het weekend nog muziek ga maken, neemt ik meteen ook afscheid van de vrouw aangezien de artsen voorspellen dat ze geen 24 uur meer zal leven. Op maandag blijkt de vrouw nog altijd te leven en is er aan haar toestand nog helemaal niets veranderd. Ik ga opnieuw muziek maken voor die vrouw, een half uur later krijg ik bericht dat de vrouw dan toch plots heel snel achteruit is gegaan en gestorven is.

  • Een vrouw is stervende en ik begeleid deze vrouw met rustige muziek. Vroeger was die vrouw pianiste en een echte ambiancemaker. Op een bepaald moment ben ik muziek aan het maken voor de andere bewoners van het RVT, in de leefgroep. Vooral de bekende oude liedjes worden gezongen. Omdat in de kamer van de stervende vrouw gewerkt moet worden, wordt zij naar de leefgroep gebracht in haar bed. Wanneer ze de vrolijke muziek hoort, gaan haar handen in de lucht, beweegt ze haar armen mee op de muziek en maakt ze met haar vingers bewegingen alsof ze piano speelt. De familie is stomverbaasd, maar vooral verheugd dat de ware persoonlijkheid van de vrouw nog even naar buiten komt.

  • Een vrouw is stervende en de verpleegkundigen verwachten dat ze nu elk ogenblik haar laatste adem zal uitblazen. Ik vraag aan de dochter, die zit te waken, of ik muziek mag maken. De dochter weet het niet goed, ze wil vooral dat het sterven van haar moeder rustig verloopt, want aan het sterven van haar vader heeft ze een heel nare herinnering. Ik stel voor om muziek te maken, maar onmiddellijk te stoppen als het niet goed voelt voor de dochter. Ik speelde meer dan een uur tot de vrouw zachtjes weggegleden was. De dochter was ongelooflijk dankbaar, het sterven van haar moeder was iets positiefs, zou een positieve herinnering blijven.

  • Ik kom binnen in de kamer van een stervende waar heel veel familie rond het sterfbed zit. Ik voel een enorme spanning in de kamer, het is er muisstil op de ademhaling van de stervende na. Het voorstel om muziek te maken, wordt enthousiast onthaald, dan gebeurt er tenminste iets… Terwijl ik muziek maak beginnen de familieleden onderling te praten, beginnen een paar mensen te huilen,… Langzamerhand lost de gespannen sfeer op en verandert in een sfeer van openheid waarin alle familieleden op hun manier de emoties tonen waar ze mee worstelen.

  • Zo heb ik gelezen over een cliënt die een grote passie had voor muziek, maar niet verder had kunnen studeren in die richting door omstandigheden. Die passie had hij gedurende zijn hele leven met niemand kunnen delen. Toen hij terminaal was, kwam hij in contact met een muziektherapeut, eindelijk iemand waarmee hij zijn passie kon delen en interessant discussies kon voeren. Die man heeft toen veel langer geleefd dan voorspeld was. Blijkbaar had het feit dat hij nu nog kon doen wat hij altijd had willen doen hem die levenskracht om nog even door te gaan. Via muziek kunnen bepaalde cliënten dus nog zaken afmaken die gedurende hun leven erbij ingeschoten waren.



Literatuur

Literatuur gebruikt in deze nota:

  • Aldridge, D. (1995) Spirituality, hope and music therapy in palliative care. Arts in Psychotherapy, Vol. 22, nr. 2.

  • Bradt, J. Muziek in palliatieve zorg. Palliatieve zorg, jaargang 7, nr2, 2000.

  • Bright, R. (1992). Music therapy in the management of dementia. In Jones, G.M.M. & B.M.L., Miesen (red.). Care-giving in Dementia, Research and Applications. London and New York: Tavistock/Routledge.

  • Hogan, B. (1999). Music therapy at the end of live. In Aldridge, D (red.). Music Therapy in Palliative Care. London: Jessica Kingsley.

  • Mandel, S E. Music Therapy: Variations on a Theme Journal of Palliative Care 9:4, 1993.

  • Munro, S. Music Therapy in Palliative/Hospice Care. 1993.

  • van Nieuwenhuijzen, N. & M. Broersen. Muziektherapie, waar woorden tekort schieten.

  • Smeysters, H. Handboek muziektherapie. Heerlen: Melos. 2000.

  • Smeysters, H. (1997). Musiktherapie bei Alzheimerpatienten. Eine mata-analyse der Effektforschung. Musiktherapeutische Umschau. 18 (2).

  • Vink, A. (2001). Muziektherapie als non-verbale behandelvorm bij dementie. In Pot, A.M., Broek, P., Kok, R.(red.). Gedrag van slag. Houten/Diegem: Bohn Stafleu van Loghum.

Andere interessante literatuur:



  • Munnichs, J. Sterven. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum, 1998.

  • van Orshoven, A. & Menten, J. (red.) Palliatieve zorg, stervensbegeleiding, rouwbegeleiding. Leuven: Acco, 1996.

  • Straub, S. Accompagnato, mogelijkheden van muziektherapie in de begeleiding van terminale patiënten. Hogeschool Zuyd, faculteit gedrag en maatschappij, Sittard, 2001.

  • Music Therapy in Palliative Care, David Aldridge

  • Aldridge, D. (1999). Music therapy and the creative act. In Aldridge, D. (red.). Music Therapy in Palliative Care. London: Jessica Kingsley.

  • Hees, R.O. (1993). Het biomuzikale in de muziek. Tijdschrift voor Kreatieve Therapie. nr.3

  • Leijssen, S. (1999) Playing en death. Tijdschrift van de Beroepsvereniging voor Muziektherapie. nr.2

Anneloor Meersman, muziektherapeute

anneloormeersman@hotmail.com



Mei 2009


Deel met je vrienden:


De database wordt beschermd door het auteursrecht ©tand.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina